[شبکه خبری ملت - گروه داخلی]

دکتر علی رضا رحیمی بروجردی*
در عالم سياست‏مداري همين‏جوري، تصميم‏هاي سياسي همين‏جوري آن‏قدر فراگير شده‏اند كه شايد كمتر كسي كه قبل از انقلاب، درد انقلاب در سر داشت و خواهان برپايي دنيايي غيرهمين‏جوري بود، گمان مي‏كرد كه جامعه‏اي بسازد با تمامي مظاهر شگفت همين‏جوري! یاد دوران دانشجویی قبل از انقلاب در آمریکا می‏افتم که دبیر منطقه‏ای انجمن اسلامی بودم با آن‏همه تدبیر و رؤیا که شرایط امروز را کمتر کسی گمانه می‏زد. جوانانی بودیم بدون ادعا و انتظار که جوش و خروش جوانی را با اندیشة انقلابی عجین کرده و آرزوهایمان را در جامعه‏ای آزاد و مستقل جستجو می‏کردیم. هرچه بود، در عشق و اراده و طلب خلاصه می‏شد. هیچ کس را سودای مقام یا رسیدن به ثروت در سر نبود که درعوض، باید از "جوانی" و پس‏اندازی هم که برای تحصیل کنارگذاشته شده بود، هزینه می‏كرد.

آن‏روزها، نه نتیجة مبارزات معلوم بود و نه زمان رسیدن به آن؛ با این‏همه، دانشجویان می‏خروشیدند و درکنار مردم از دل مایه می‏گذاشتند. اما در آن ایام، نه اثری از روحانیون مبارز بود یا روحانیت مبارز یا جامعة مدرسین حوزة علمیه، یا اصول‏گرایان یا اصلاح‏طلبان یا آبادگران یا اصول‏گرایان اصلاح طلب یا اصلاح‏طلبان اصول‏گرا یا جناح راست اصول‏گرا یا جناح چپ اصلاح طلب و... که امروز، همگی خود را بی‏کم و کاست، مسلمان و معتقد به نظام می‏دانند و حتی کمتر گروهی پیدا می‏شود که چشم دیدن گروه دیگر را داشته باشد.

آن روزها کسی نمی‏گفت که "منتقد احمدی‏‌نژاد، مخالف رهبر است" یا اعتقاد نداشت که: "مخالف هاشمی، دشمن پيغمبر است" و البته انتظار هم نبود که پس از سرنگونی رژیم پهلوی و استقرار نظام اسلامی و روی‏کارآمدن دولتی جدید؛ در ایام انتخابات، به کسانی رأی دهند که مخالف دولت باشند و این رویه در هر دورة انتخابات با شدت بیشتری ادامه پیدا کند.

اگر گفته شود از مردم، كمتر كسي به این تناقض در اندیشه و رفتار که پس از انقلاب در جامعه شیوع پیدا کرده، می‏اندیشد تا چه رسد به آن‏که نهاد یا سازمانی به‏دنبال چاره‏جویی باشد، حرفي به گزاف نگفته‏ايم! تحلیل رفتارشناسی فرهنگ اخیر سیاسی مردم این مرز و بوم که نشأت‏گرفته از نظام کنترلی‏ و همين‏جوريست، باید در چارچوب تفکر کنترلی مورد مداقه قرار گیرد، به‏نحوی‏که حتی رئیس دولت نهم، يكسال و اندي پس از روي‏كارآمدنش و در شرایط خاص سیاسی- برای مثال انتخابات شوراها- با شهردار تهران هم‏صدا می‏شود که: "دولت نباید در انتخابات شوراها دخالت کرده يا در فعاليت‏هاي سياسي شركت كند."[1] تا نشان داده شود، انتخابات آزاد برگزار می‏شود و تنها رأی مردم ملاک است؛‌ و صد البته احدي از آحاد هم سؤال نمي‏كند كه مگر وظيفة دولت، دخالت در انتخابات است و مگر قبلاً دخالت مي‏كرده يا.........!؟

به‏طور طبیعی چنین اظهارنظرها و واکنش‏هایی تنها در چارچوب نظام‏های کنترلی و همين‏جوري قابل رؤیت‏اند که دولت و کارگزارانش بنا به مصلحت سیاسی، با مردم هم‏صدا و خواستار انتخاباتی آزاد می‏شوند.

دخالت دولت در انتخابات، سابقه‏ای دیرینه در ادبیات سیاسی ایران‏زمین دارد.به عنوان مثال، پس از نهضت مشروطیت، که قرار بود انتخابات آزاد باشد، دخالت‏ها شروع شده و در انتخابات دورة شانزدهم مجلس به اوج رسید. در آن هنگام که دولت "ساعد" درصدد تشکیل مجلسی فرمایشی بود با مقاومت نمایندگان اقلیت مجلس پانزدهم مواجه شده و هیجده تن از آن‏ها به‏همراه دکتر مصدق و حمایت آیت‏الله کاشانی که در تبعید بود، در دربار متحصن شدند. متحصنین عبارت بودند از: دکتر مصدق، شمس‏الدین امیرعلایی، یوسف مشار، دکتر شایگان، محمود نریمان، دکتر سنجابی، دکتر کاویانی، دکتر مظفر بقایی، حسین مکی، عبدالقدیر آزاد، عباس خلیلی، حایری‏زاده، عمیدی نوری، دکتر حسین فاطمی، جلالی نائینی، احمد ملکی، ارسلان خلعتبری، زیرک‏زاده و سیدجعفر غروی.

در نهایت، به‏دنبال اعتراضات گسترده، "عبدالحسین هژیر" وزیر دربار توسط "سیدحسین امامی" از شاگردان آیت‏الله کاشانی، ترور و انتخابات این دوره هم ابطال شد. حداقل در آن دوران، جامعه شاهد ابطال انتخابات بود، اما گزینش‏های سختگیرانة استصوابی کنونی شوراي نگهبان، اگر هم با نگرانی‏هایی درخصوص صندوق‏های رأی مواجه باشد که گه‏گاه حتی از زبان رئیس مجمع تشخیص مصلحت و دیگر فعالان سیاسی به‏کرات شنیده شده، هیچ‏گاه به ابطال انتخابات نیانجامیده است که این‏هم از دیگر مظاهر نظام کنترلی و همين‏جوري است.

در شرایط کنونی، حتی این حداقل هم معلوم نیست که دست‏آوردهای مثبت و تأثیرگذار گروه قبلی در ابعاد اقتصادی، اجتماعی، فرهنگی، مدنی و... که قرار است در هر انتخابات جای خود را با نفراتی دیگر عوض کنند، چه بوده و آیا نهادی عملکرد آن‏ها را در بوتة نقد و بررسی مي‏گذارد تا رأی‏دهندگان تصویر روشنی از انتخاب مجدد همان افراد یا گروهی دیگر را داشته باشند، یا تنها قرار است که فقط نمایش انتخابات به روی صحنه آمده و گروه‏های بانفوذ هم مطمئن‏اند که مردم، "لیستی" رأی خواهند داد؟ و از آن‏جایی که در صحنة سیاسی در یک نظام کنترلی و همين‏جوري، کسی پاسخگوی اعمالش نیست، هیچ‏گاه افراد "لیست برنده" در پایان دوره، مورد پرسش قرار نخواهند گرفت، هم‏چنان‏که هیچ‏گاه مجلسین ایران قبل از انقلاب، پاسخگوی اعمال خویش نبودند، چراکه امروز ما حکم بر "فرمایشی بودن" آن‏ها را صادر می‏کنیم و ایضاً، طی دهه‏هاي متمادي پس از انقلاب نیز هیچ‏گاه عملکرد "مجلس" یا "شورایی" مورد پرسش قرار نگرفته است.

به‏طور قطع در نظام‏های آزاد مردم‏سالار غيرهمين‏جوري، این قبیل تدابیر اندیشه نشده و چنین برداشت‏هایی از چگونگی نحوة فرآیند انتخابات، تنها از مظاهر نظام کنترلی همين‏جوري‏‏ست. ذکر این نکته هم خالی از فایده نیست که نباید گمان شود انتخابات تنها از مظاهر نظام آزاد مردم‏سالاری است، چراکه مشاهدات نشان می‏دهند رژیم‏های کنترلی همين‏جوري عصر جدید نیز برای کسب مشروعیت و مقبولیت خود، از ابزار انتخابات استفاده می‏کنند، اما باید تفاوت‏های ماهوی میان این دو قسم انتخابات جستجو کرد.

به‏علاوه نباید تصور کرد که فعالان سیاسی امروز، از مخالفین انتخابات مجلس شانزدهم که اکثراً پروندة قطور سیاسی- مبارزاتی در نظام شاهنشاهی داشتند و همگی سودای انتخابات را در سر می‏پروراندند، نگرانی بیشتری برای تعالی کشور دارند، اما چون هر دو در نظامی کنترلی همين‏جوري تربیت سیاسی شده‏اند، به‏نظر نمی‏رسد که دست‏آوردهای آن‏چنان متفاوتی هم در صحنه‏های سیاسی- اجتماعی ارايه دهند.

به‏همین صورت است، قیاس مبارزات دانشجویی سالیان دور با فعالیت‏های محدود سیاسی دانشجویان امروز؛ حداقل آنان نظام سیاسی پیشین را تغییر دادند، اما آیا اینان توان حفظ بدون انحراف دست‏آوردهای گذشته و تعمیق آن‏را در راستای استقرار نظامی آزاد و مستقل خواهند داشت یا تنها در "باغچة کوچک خانه‏اشان" به‏دنبال نقد آرام شرايط موجودند؟ پرواضح است که اگر اندیشة استقرار نظامی آزاد و مستقل در آئینة اوهام افتد، باید هر از چندگاه یک‏بار، دلخوش به شعارها و عبارات زیبنده یا فریبنده بود و گفت که: "ما بیش و پیش از آن‏که به دستانی ویران‏گر محتاج باشیم، به اذهانی ویران‏گر محتاجیم ؛ و دستانی سازنده." اما فراموش نکنیم که اوضاع همچنان بس فریبنده است، نازنین!

فريبندگي اوضاع اما تنها به همين‏جا ختم نمي‏شود كه چگونگي فرآيند انتخاب افراد از طرف نهاد شوراي نگهبان براي قرارگرفتن در مبارزات انتخاباتي، از عجايب روزگار است كه صدالبته بر طنازي تصميم‏هاي انتخاباتي همين‏جوري مي‏افزايد. يكي از دوستان سياسي‏ام كه "جواني" خود را در سياست، همين‏جوري تلف كرده، برايم تعريف مي‏كرد؛ از دبير شوراي نگهبان بيشتر از خدا مي‏ترسد! گفتم يعني چه؟ گفت: "احراز صلاحيت" براي قرارگرفتن در ليست انتخاباتي در ايران غيرقابل پيش‏بيني است. يعني،‌ كسي‏كه تاكنون چند دورة‌ متمادي نمايندة مجلس يا وزير بوده و هم‏اكنون رئيس يكي از كميسيون‏هاي مجلس است و حتي اختيار دارد كه وزير اطلاعات را در كميسيون به سين‏جين بكشد، اگر بخواهد در دور بعدي انتخابات مجلس شركت كند، اگر در طيف سياسي حاكم نباشد، امكان رد صلاحيتش از طرف شوراي نگهبان بسيار زياد است![2] او درحالي‏كه سرش را تكان مي‏داد با تعجب و افسوس،‌ انگار از "خدا" مي‏پرسيد: اگر اين اشخاص صلاحيت ندارند، چرا اكنون نمايندة مجلس يا حتي در بالاترين مقام اجرايي كشور قرار دارند؟ با اين اوصاف آيا همين‏جوري‏تر از نحوة برگزاري انتخابات در جايي يافت مي‏شود؟(1) و (2)

*عضو هیات علمی دانشگاه تهران
برگرفته از كتاب چاپ‏نشدة‌ "كشورداري همين‏جوري" كه معلوم هم نيست اين كتاب در شرايط فعلي اصلاً امكان گرفتن مجوز براي چاپ از طرف وزارت ارشاد را پيدا كرده و به اين زودي‏ها در ويترين كتابفروشي‏ها عرضه شود! 

چون ايام انتخابات مجلس است،‌ فكر كردم ذكر دوباره اين مطلب خالي از لطف نباشد و البته تا نظر شما چه باشد!